تحلیل چت در فضای مجازی
گسترش و سرعت تعاملات درهر زمینه از علم و علایق بشری و دسترسی به انبوه این اطلاعات یکی از عمده ترین کارکردهای رسانه جهانی اینترنت بوده است. و یکی از گسترده ترین و خودمانی ترین کانالهای ارتباطی این رسانه فضاهایی است به نام فضای چت که به عنوان يك شيوه جديد ارتباطي، تاثير غير قابل انكاري بر نوع روابط اجتماعي بر جاي گذاشته است..
چت در لغت به معنای گپ زدن و صحبت دوستانه آمده است. در یک تقسیم بندی می توان محیط های چت را به 2گروه تخصصی و عمومی تقسیم کرد. چتهای تخصصی نام و حوزه خود فعالیت خود را از قبل اعلام کرده اند مانند چت رومهای دوستداران صلح، جمعیت مبارزه با ايدز ، هواداران حقوق كودك و .. . اما سهم قابل توجهی از فضاهای چت عمومی هستند و اتفاقاً این نوع فضا در بین جوانان ایرانی بیشتر هوادار دارند. در تحلیل پیامهایی که از طریق چت مبادله میشود به نظر من تعامل آزادانه ای که این فضا برای جوانان فراهم میکند باید در رأس توجه قرار بگیرد. و به همین دلیل محتوای این پیامها گرچه به عقیده بسیاری بدور از ارزشهای نقد و تحلیل است؛ میتواند انعکاس دهنده مطالب بسیار با ارزشی باشد و ما را به سوی درک عمیقی از تعاملات بی پرده و بدون محدودیت جوانان هدایت کند. به این دلیل و به دلیل رفع تکلیف از یکی دیگر از کارهای تحقیقی درس مطالعات فضای مجازی به تحلیل مختصری از یک متن چت که توسط خودم و فردی به نام علی در یکی از چت رومهای ایرانی با محتوای آزاد صورت گرفت می پردازم. 
· مقدمه
در یک ارتباط میان فردی در ساده ترین سطح دریافت عینیت مخاطب و تا عمیق ترین سطح درک ذهنیت وی بیانگر دو سر طیفی هستند که ارتباط در آن عمق و معنا می یابد. در یک ارتباط چهره به چهره ما عینیت را به خوبی دریافت میکنیم چه بسا در درک ذهنیت مخاطب دچار مشکل شویم. چت این امکان را فراهم میکند تا ذهنیتهای دو طرف گفتگو بدون وجود دغدغه های معمول یک ارتباط کلامی چهره به چهره، با امکان پنهان سازی هویت، ضعفها و درگیریهای شخصی بروز یابد و همین امتیازمهمی برای چت فراهم می آورد.
امکانات محیط چت روز به روز متنوعتر و گسترده میشود. درحالیکه در ابتدا تنها امکان نوشتن در یک محیط ساده امکان پذیر بود امروزه با طیف وسیعی از خدمات رو به رو هستیم. خود چت نوشتاری در زمینه ای مثل یاهو مسنجر طیف گسترده ای از امکانات از انواع رنگ قلم، فونت ، حالتهای چهره، علایم هشدار دهنده مثل باز[1] و انواع نشانه های متنی تا امکان تغییر فضای چت مثل ستاره باران یا قلب باران کردن، تهیه لیستی از دوستان، حذف و اضافه افراد به لیست، ارسال و دریافت فایل، تغییر نام کاربری ، نگه داشتن متون و بایگانی آنها، بازی کردن، عکسهای خصوصی را به اشتراک گذاردن و ... امتداد دارد. اما این فقط در محدوده چت نوشتاری بود. چت های صوتی و تصویری نیز از انواع دیگر چت هستند که بالارفتن ورجنهای جدید آن حکایت از کاملتر شدن و پیشرفته تر شدن آن دارد.
· تحلیل محتوای چت
نکات اساسی یک متن ما را به سمت ذهنیتهای اساسی دو طرف گفتگو هدایت مي كند. جزئیات نیز به عنوان مطالبی که کمتر مورد توجه قرار گرفته اند در ارتباط با مفاهیم اصلی بیانگر نکاتی هستند که طرفین سعی در چشم پوشی آن داشته اند.
"قرار دادن منظم و قاعده مند محتوای ارتباطات در مقئلات خاص بر اساس قواعد و تحلیل روابط بین آن مقولات را با استفاده از روشها آماری، تحلیل محتوا میگویند."(رایف و همکاران:1948:23) این گفتگو با درخواست یکی ازطرفین برای گرفتن اطلاعاتی در زمینه تحصیل در خارج از کشور آغاز شده واست. با در نظرگرفتن وی به عنوان شخص "الف" شاهد پرسشهای وی در این زمینه هستیم. در مقابل فرد دوم یا "ب" که در کشور سوئد تحصیل میکند میخواهد چت صوتی داشته باشد زیرا ادعا میکند دلش گرفته و دوست دارد با یک ایرانی صحبت کند.بنابراین طرح اصلی این چت صحبت درباره تحصیل در کشور سوئد به صورت پرسش و پاسخ است و در زیر این مفهوم اصلی اشاراتی به شرایط تحصیل و زندگی در آن کشور، وضعیت ایرانیهای مقیم در آنجا و نوع تعاملات اجتماعی آنان میشود. این سه محور اصلی نیز حکایت از نکات ظریفی دارد که دیدگاههای دوطرف به ویژه دیدگاه فرد "ب" را نسبت به یک کشور خارجی و درعین حال منش، رفتار و برخوردهای اجتماعی هموطنانش را در این محیط نشان میدهد. در اینجا میتوانیم مقولات این متن را اینگونه دسته بندی کنیم: اطلاعات پیرامون دانشگاه های کشور سوئد با زیر مقولات شرایط تحصیل، هزینه ها،سطح علمی دانشجویان، مشکلات و محاسن تحصیل در آنجا. دوم ایرانیهای مقیم سوئد با زیر مقولات تعدادو جمعیت، سطح علمی، خلقیات و برخوردهای اجتماعی. میتوان گفت هریک از مقولات نام برده شده با یک یا دو پرسش و پاسخ محقق شده اند. با کنار نهادن مقوله منش و رفتار ایرانیان که پاسخهای طولانی داشتند، باقی مقولات کوتاه و تک جمله ای بودند. تنها دو مقوله هزینه رایگان تحصیل و رفتارهای غیر اخلاقی پسرهای ایرانی با واکنش جدی مخاطب یا فرد "الف" مواجه شده اند و در باقی متن تأیید یا تکذیب قابل توجهی نمی بینیم.
از 35 باری که فرد "الف" پیام فرستاده 19 تا پرسش میبینیم . درحالیکه فرد "ب" از مجموع 31 پیام تنها 7 پیام پرسشی مطرح کرده است. ازاین عبارت 2نکته مطرح می سازد: نخست آنکه فرد "الف" که خود نیز گفتگو را آغاز کرده با تعداد زیادتر پیامها بیشتر خواهان ادامه ارتباط بوده است و دوم اینکه متن بیانگر نوعی ارتباط پرسش و پاسخ یک طرفه می باشد.( البته ادامه گفتگو به صورت چت صوتی از این حالت بیرون امد.) همانطور که جدول فراوانی نیز نشان می دهد فرد الف بیش از پنجاه درصد گفتگو را به پرسش از فرد ب مشغول بوده است درحالیکه فرد ب تنها 25 درصد از گفتگوی خود را به پرسش اختصاص داده است.( پرسش ها با عدد 1 و مطالب دیگر با 0 نمایش داده شده اند.)
در تمام مکالمه اسم دو طرف برای مورد خطاب قرار دادن استفاده نشده. ولی ضمایری که مخاطب قرار دهنده طرف مقابل هستند ابتدا به صورت جمع که نشانه احترام به شنونده است بوده و کم کم از حالت رسمی به حالت خودمانی تر ادامه یافته این دو نکته بیانگر این هستند که هر دو طرف در فرهنگ ارتباطی خود احترام متقابلی برای شنونده قایل بودند در عین اینکه ادامه گفتگو این امکان را برایشان فراهم کرده که چت را از حالت رسمی به سمت گفتگوی خودمانی تری بکشانند. در ادامه ی این گفتگو که در قالب چت صوتی ادامه یافت بنا به گفتگوهای قبلی و ماهیت چت صوتی که مانند یک گفتگوی تلفنی است ملاحضات و محدودیتهای ارتباطی ابتدای چت از میان رفتند.
· تحلیل گفتمان چت:
تحلیلی که من میخواهم در اینجا ارایه کنم با رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی است. به عبارت دیگر میخواهم "بافت" متن خود را فارغ از زبانشناختی صرف تحلیل کنم.
از سوی دیگر این تحلیل گفتمان به مثابه یک متد کیفی در برابرتحلیل محتوا به عنوان یک متد کمی، به کار خواهد رفت.زیرا تحلیل گفتمان بر روی گفتگو و متن [2] به طور همزمان تأکید دارد. در متنی که ما پیش رو داریم درک انگیزه و پیش فرض های افراد برای ورود به این فضا بسیار پر اهمیت تر از پیامی است که ارسال می کنند. لازمه درک عمیق معناهای نهفته یک متن ارتباطی ، شناخت و در اختیار داشتن یک شیوه نوین تحلیل در این عرصه است. زیرا متن یا بافتی ارتباطی فهم مردم از نقش خود در جامعه را شکل می دهند و بر نوع تعامل آنها در فضا تاثیر می گذارند. در فضای مجازی تعاملات میان فردی ویژگیهای خاصی می یابد. از آنجا که ماهیت این فضا به دلیل غیر واقعی بودنش به کاربران اجازه می دهد به دور از دغدغه های معمول یک ارتباط واقعی هویت ، ضعفها ،نگرانیها و تنشهای خود را پنهان سازند، تعاملات بافتی خاص می یابند تا جاییکه ممکن است فردی با تغییر جنسیت خود مخاطب را گمراه کنند.اگر فرد کوچکترین نا هماهنگی و تنشی از گفتار و منش مخاطب دریافت کند یا با فرهنگ متفاوتی مواجه شود می تواند بدون هیچ نگرانی ارتباط را قطع کند. در این متن نارسایی خاصی دیده نمی شود و رمزگشایی پیامها جز در دو مورد کوتاه به سهوبت صورت میگیرند.خلاصه گویی های معمول چت بسیار اندک در این متن دیده می شوندو این نه بدلیل نارسایی هایی است که کلمات کوتاه شده ایجاد میکنند بلکه به ویژگی خود این چت بر میگردد که بین دو فرد نا آشنا و با هدف مبادله دوستانه اطلاعات صورت گرفته است.
" در گفتمان به معنای روش ما با یک شیوه نوین تحلیل در علوم اجتماعی و سیاسی مواجهیم که در صدد بازگو کردن و نشان دادن معانی نهفته و پنهان متن و زمینه متن است ." ( تاجیک: 54: 1378 )
در متن مسائل دیگری نیز مشهود است . پیش فرضهای طرفین زمینه تعاملی چت را میسازد.زمینه های فرهنگی را میتوان تا حدودی یکسان درنظر گرفت؛ با اینکه نخست اهداف دو نفر از واردشدن به فضای چت متفاوت بوده ولی هریک خود را با یک شرط وارد تعامل میکند.
· تحلیل گفتگو
تحليل گران گفتگو، از روش گفتگو براي تفسير زندگي روزمره مردم و فرايند هاي توليد عمل اجتماعي استفاده مي كنند. این نوع تحلیل که ازفعالیت روش شناسان مردم نگار توسعه یافته است در نوع تحلیل گفتگو در فضای مجازی بسیار یاری رسان است. در این متن که تحلیلی از فضای چت است انواع اشتراکات در آغاز ، ادامه ، عمق یافتن ارتباط و پایان آن مؤثر هستند. انگیزه های فردی افراد، محیط جغرافیایی ، قومیت، ، زبان ،نژاد ، ملیت و فرهنگ از عمده این عوامل تأثیرگذار هستند. مجموعه این عوامل ذهنیت فرد و پیش فرضهای او را در هنگام ورود ، نوع برخورد در فضا و خروج از چت روم شکل میدهند.در نمونه تحلیل شده طرفین هر دو زمینه فرهنگی مشترکی با ملیت ایرانی دارند. به همین دلیل سوء تفاهم جدی ای به جز یک مورد بدفهمی در کل گفتگو نمی بینیم.اما تفاوت محیط جغرافیایی نه تنها عامل کم رنگ کننده ارتباط نیست بلکه کل گفتگو حول جذابیت این موضوع ادامه می یابد.فرد "الف" برای گرفتن اطلاعات پیرامون همین محیط است که آنرا ادامه میدهد. اکما نمی توان منکر این مطلب شد که تفاوتها علاوه بر ایجاد جذابیت برای ادامه گفتگو زمانی که به شکل جدی مطرح شوند و رمزگشایی پیامها را با اختلال مواجه سازند، منجر به ناسازگاری طرفین و احتمالاً قطع ارتباط می شوند. نکته دیگر در برداشت فرد "ب" از هموطنانش نهفته است. وی در تعاملات روزمره خود با هموطنانش به این نتیجه رسیده است که آنها افرادی حیله گر و فرصت طلب هستند و با اینکه از نظر سطح علمی وضعیت مطلوبی دارند ،به لحاظ فرهنگی بسیار ضعیف ارزیابی میشوند و جالب است شکایتی نیز از سوی فرد "الف" نسبت به این ارزیابی مشاهده نمیکنیم. مطلبی که نمی توان به راحتی از آن گذشت این است که ما ایرانیان در ارزیابی و قضاوتمان نسبت به فرهنگ و ملیتمان فرهنگی را به تصویر می کشیم که بار ارزشی منفی بسیار بیشتر از محاسن و نکات ستودنی است. به عبارت دیگر ما علاوه بر آنکه خودمان را از اجتماع و فرهنگ خود جدا میکنیم آنرا بسیار زیر سؤال میبریم و این مسئله بنا به تجربه من در فضای چت چندین برابر خودنمایی میکند. چراکه افراد می خواهند خود را با متصل کردن به گروهها و همفکران دیگری از کاستیهایی که هر روزه دوروبر خود مشاهده میکنند مبرا شوند. و جالبتر اینکه در بیشتر موارد مخاطب نیز این کاستی ها را تأیید میکند؛هرچند شاید به درستی گویای درونیات وی نبوده باشد و با این تأییدهاست که ارتباط میتواند ادامه یابد.
اینجاست که به صراحت می توانیم ادعا کنیم " در تحليل گفتگو، ابعاد ارتباطي گفتگو با ساير منابع اجتماعي و فرهنگي اهميت پيدا مي كند." (عاملی، جزوه های کلاسی)
· تحلیل textual/ contextual
در اینجا میخواهم در لایه عمیق تری از تحلیل متنی و وابسته به قراین متنی نگاهی دیگر به متن چت بیاندازم. چت در اینجا به عنوان یک متن بازگو کننده رابطه ای است که اجزای متن با عناصر اجتماعی پیدا میکنند. به عبارت دیگر فضای چت به صورت یک کانال ارتباطی همه گیری در آمده است که تا حد زیادی جایگزین رسانه های پیش از خود شده است. فضای چت با امکانات گسترده ای که یکجا فراهم آورده است امکان پیوند ارتباطی میان افرادی فراهم کرده است که با اطمینان میتوان گفت هیچ کانال دیگری به پای آن نمیرسد. افرادی که حول یک موضوع، فرهنگ، اعتقاد ، ملیت، زبان و مکان جغرافیایی به دور هم جمع میشوند و با تشکیل اجتماعی مجازی عقاید خود را به بحث و گفتگو میگذارند. تصور چنین مکانی حتی تا پیش از 10 سال گذشته ناممکن بوده است. و اینگونه است که چت با این قابلیتها وارد دنیای واقعی نیز میشود و بسیاری از مناسبات اجتماعی از نحوه برخوردهای افراد جامعه تا تعاملات بیمرز و محدوده انسانها را دگرگون می کند. نمونه های بسیار آن در جامعه خودمان نیز قابل مشاهده است. از بی پرواگویی هایی که بدون سانسورهای معمول در فضای چت شکل میگیرد تا دوستیهای عمیق و طولانی ای که مناسبات معمول ارتباطات سنتی را در هم میریزد نمونه های بارزی است که درمکانها و فرهنگهای مختلف ایرانی شاهد آن هستیم .
منابع:
1- رایف،ر؛لیسی، ا؛فیکو ف ج. ترجمه شهیندخت بروجردی علوی م؛1381، تحلیل پیامهای رسانه ای، تهران، انتشارات سروش،
2- تاجیک،م. 1378 ، مجموعه مقالات تحلیل گفتمانی، تهران، انتشارات فرهنگ گفتمان
3- عاملی س ر؛ 1385؛جزوه کلاسی درس مطالعات فضای مجازی
4-کدخدا زاده ع؛ 1380؛چت کردن؛فرصت یا تهدید. روزنامه همشهری، ش 2448
[1]. Buzz
[2]. context
متن چت:
نیلوفر: سلام
علی: سلام حال شما؟
نیلوفر: ممنون. من تازه وارد این روم شدم . شنیدم که شما گفتید سوئد درس می خونید. درسته؟
علی: بله.
مکث طولانی
نیلوفر: می خواستم اگه وقت دارید چندتا سؤال ازتون بپرسم.
علی:بفرمایید. ولی اگه میشه با ویس {{voiceصحبت کنید.
نیلوفر:الان نمیتونم. اگه میشه چند مین {minute} چت کنید بعد.
علی: من حوصله چت ندارم.
نیلوفر: همین الان چند تا پسر دیگه هم همینو بهم گفتن. چرا این قدر اصرار به چت صدا{voice chat }دارید؟
نیلوفر: حتماً میخواید از دختر بودن من مطمئن بشید!
مکث
نیلوفر: باشه با ویس صحبت می کنیم ولی اگه میشه قبلش 10 دقیقه بچتیم.
علی: باشه. من فقط دلم گرفته بود میخواستم با یکی صحبت کنم.
نیلوفر:شما چی میخونید؟
علی:مهندسی
نیلوفر:مهندسی؟
علی: فوق مهندسی مکانیک
نیلوفر:کدوم شهر؟
علی:استکهلم.
نیلوفر:اوهوم. چند وقته اونجا هستید؟
علی:3 سال
نیلوفر: ok. . میخوام بیشتر از شرایط اونجا برام بنویسید.
نیلوفر: راستش تصمیم دارم سال دیگه که درسم تموم شد بیام اونجا.
علی:چطور؟
نیلوفر:آخه پدرم اونجاست
علی:سوئد؟
نیلوفر:بله.
علی:راستی؟ چند وقته؟
نیلوفر: 5 سالی میشه
علی: ا . پس چرا زود تر نیومدید؟
نیلوفر: برای اینکه اینجا همون رشته ای که میخواستمو قبول شدم. تو بهترین دانشگاه. منتظرم درسم تموم شه بعد.
علی:ok. ولی دانشگاهای اینجا قابل مقایسه با ایران نیست.
نیلوفر: درس خوندن اونجا چطوریه؟
علی: من ترم اول که اومدم اینجا بکوب شروع کردم به خوندن. همه نمره هام ای {بالاترین نمره} شد.بعد دیدم نه بابا خبری نیست. کسی اینجا اینطوری درس نمی خونه.
نیلوفر: ولی من فکر میکردم درس خوندن اونجا سخت باشه.چون اینجا که واقعاً من برای درسم زحمت میکشم.
علی: نه . میدونی بستگی به خودت داره.
نیلوفر: من خیلی دارم ازت سوال میپرسم، خستت کردم.
علی: نه این چه حرفیه. ولی یادت نره قول دادی با هم حرف بزنیم. من امتحانمو خراب کردم و حوصله م هم خیلی سر رفته. دوست داشتم با یه ایرانی حرف بزنم.
نیلوفر: سر حرفم هستم. خرج دانشگاتو خودت در میاری؟
علی: اینجا دانشگاها همشون مجانیه.حقوقم به ما میدن.
نیلوفر: خیلی جالبه.
مکث دو طرف
علی:چی میخونی؟
نیلوفر: ارتباطات اجتماعی. ولی برای فوق میخوام یکی از شاخه های مطالعات فرهنگی رو ادامه بدم.
نیلوفر: از رشته های انسانی اونجا خبر داری؟
علی: نه. ما دانشکدمون فنی.
نیلوفر:راستی زبانت خیلی خوبه؟
علی: نه. انگلیسیم که دست پا شکستست.
نیلوفر:اونجا به چه زبونی بهتون درس میدن؟
علی: میتونی انتخاب کنی. انگلیسی یا سوئدی. ما که سر کلاس فارسی حرف میزنیم.
نیلوفر: فارسی؟یعنی چی؟
علی: با دوستام. 4 تا ایرانی هستیم.
نیلوفر:{ درست متوجه نشدم ولی ادامه ندادم.} ایرانیها زیادن؟
علی: خیلی. از جمعیت 7 ملیونی سوئد 100 هزار نفرشون ایرانی هستن.
نیلوفر: از نظر اخلاقی چه جورن؟
علی:همه جوره. درسشون که نامبر وانه{ {number one
علی: ولی اصولاً آدمای زیرآبزنی هستن. نمیشه راحت باهاشون ارتباط برقرار کرد. حسود و خودخواه. تو دیسکوهای ایرانیها همیشه دعواست.
مکث
نیلوفر: چرا؟
علی: سر دخترای ایرونی.
نیلوفر: درک میکنم چی میگی. پسرای ایرونی همینطورین.
نیلوفر:ok
علی: نگفتی چند سالته.
نیلوفر:20
علی:خیلی جوونی پس.
نیلوفر: مگه خودت چند سالته؟
علی: 25.
علی: خب بسه دیگه. قول دادی ویس کنی.
نیلوفر: ok
و چت ما با چت صوتی[1] تا مدتی ادامه پیدا کرد.
